İstanbul’da Bahar: Ruhumuza Bir Nefes, Gönlümüze Bir Şifa
İçinden geçtiğimiz bu zorlu süreç, ülkemizde yaşanan üzücü hadiseler ve dünyayı sarsan savaşların ağırlığı, hepimizi zihnen ve ruhen derinden yordu. İnsanlık olarak bir yorgunluk iklimindeyiz; zihnimizin karışık, gönlümüzün mahzun olduğu anlarda bir nebze nefes almaya, durup soluklanmaya her zamankinden daha çok ihtiyacımız var. Tam da bu noktada, İstanbul’da baharın gelişi, bize sadece bir mevsim değişikliğini değil, adeta bir dirilişi ve umudu müjdeliyor.
Nisan ayının tam ortasındayız. İstanbul’un kendine has, zarif baharı kapımızı çalıyor. Boğaz’ın iki yakasında, tarihî yalıların bahçelerinden parklara, millet bahçelerinden köşe başı çiçekliklerine kadar her yer bir şölen yerine dönüştü. Baharın habercisi, şairlerin ilham kaynağı erguvanlar İstanbul’un, özellikle de Boğaz’ın güzelliğine güzellik kattı.
İstanbul’da bahar, sadece doğanın uyanışı değildir; aynı zamanda ruhun tazelenme vaktidir. Bir erguvan ağacının altında durup Boğaz’ın o derin maviliğine baktığınızda, tüm o zihinsel yorgunlukların bir nebze olsun dağıldığını, yerini ince bir huzura bıraktığını hissedersiniz. Doğa bize, her şeye rağmen hayatın devam ettiğini, her kışın ardından bir baharın, her karanlığın ardından bir aydınlığın geleceğini hatırlatıyor.
Erguvan ağacı (Cercis siliquastrum), özellikle İstanbul ve Boğaz hattı ile özdeşleşmiş, baharın müjdecisi kabul edilen, kültürel ve tarihsel değeri yüksek bir ağaçtır. En belirgin özelliği, yapraklanmadan önce çiçek açmasıdır. Nisan ortasından Mayıs başına kadar dalları, hatta gövdesi, salkımlar halinde mor-eflatun (erguvan rengi) çiçeklerle dolar. Erguvanlar, çiçekler döküldükten sonra kalp şeklinde, parlak yeşil yapraklarını açar.
İngilizcede “Judas Tree” yani “Yahuda Ağacı” olarak geçer ve bu adı Yahuda’nın Hz. İsa’yı tutuklattıktan sonra Hristiyan inancında kendini astığı ağacın yapraklarının beyaz renkten mora dönüşmesi metaforundan alır. Lakin bu isimlendirmenin, erguvanların sıkça yetiştiği Fransa’daki “Judea” isimli tepelik bölgenin bir ağacı olan “Judea Ağacı” (Arbre de Judée) tamlamasının yanlış türemesi sonucu oluştuğu da söylenir.
Anavatanı Kuzey Amerika, Akdeniz havzası ve Batı Asya iken; Türkiye’de Marmara ve Ege bölgesinde yaygındır. Erguvani renkteki çiçekler ilkbaharda belirmeye başlar, yaza girmeden sona erer.
Osmanlı kültüründe çok önemli bir yeri olan erguvan adına 15. yüzyılda şenlikler düzenlenirdi; “erguvan faslı”, “erguvan bayramı” gibi isimlerle anılırdı. Evliya Çelebi’nin “Erguvan Cemiyeti Faslı” diye söz ettiği bu geleneğin, Emir Sultan tarafından başlatıldığı, her yıl Nevruz başlarında Anadolu’nun dört bir yanından Bursa’ya gelip Emir Sultan türbe dergâhında dervişlerin bir araya geldiği bilinmektedir.
Renkler insan kültüründe her zaman belirleyici bir yere sahiptir. Roma ve Bizans’ta erguvan rengi kraliyeti temsil ederken, Hint kültüründe sarı renk tanrıları simgeler.
Japonya için kiraz çiçeği ne ise, İstanbul için erguvanın manası odur. Erguvanı, İstanbul’a has bir ağaç olarak tanımlayabiliriz. İstanbul’da erguvan mevsimi 23 Nisan-19 Mayıs tarihleri arasındadır.
Erguvan rengi, antik çağlardan beri zenginliğin, gücün ve soyluluğun simgesidir. Bizans İmparatorluğu’nda bu renk o kadar kutsaldı ki, imparatorluk fermanları mor mürekkeple yazılır, hanedan mensupları bu renkte kumaşlar giyerdi. Bizans’ta erguvan, soylular ve imparatorlarca sahiplenilmişti; sadece imparatorlar “erguvani pelerin” giyebilirdi. Halkın bu renk pelerin kullanması yasaktı. Hem de kimyasal olarak bu rengin üretilmesi o dönemlerde son derece zordu; bu nedenledir ki kendilerini insanüstü olarak gören hükümdarların, elde edilmesi zor erguvan rengini sahiplenmeleri anlaşılabilir bir durumdur.
Nisan ayının ortasından itibaren şehrin birçok noktasında bu görsel şöleni izleyebilirsiniz. Özellikle erguvanı izlemek için tavsiye edilen yerler:
- Boğaz Hattı: Rumeli Hisarı-Aşiyan hattı, Üsküdar-Beykoz sahil şeridi.
- Korular: Yıldız Parkı, Fethi Paşa Korusu, Beykoz (Abraham Paşa) Korusu, Otağtepe ve Mihrabat Korusu.
- Parklar: Fenerbahçe Parkı ve Bebek Parkı gibi Boğaz manzaralı alanlar.
Erguvan, sadece bir bitki değil, aynı zamanda İstanbul’un hafızasında yer etmiş, edebiyata, şarkılara ve sanatın pek çok dalına ilham vermiş, yaşayan bir tarih parçasıdır.
Erguvanlar, şehrin yamaçlarında, özellikle Boğaz hattında adeta bir “tarihsel dekor” oluşturur. İstanbul’un betonlaşma ile ruhunu kaybettiğini sıkça dile getiren Semavi Eyice, erguvanların varlığını, şehrin o eski, zarif ve insana nefes aldıran, şehrin tarihsel estetiğinin korunduğu bir kültür noktası olarak görür.
Merhum Prof. Dr. Haluk Dursun, İstanbul’un baharını bir “erguvan mevsimi” olarak tanımlar. Haluk Dursun, İstanbul’da Yaşama Sanatı ve benzeri çalışmalarında, İstanbul’un sadece anıtlardan ve yapılardan ibaret olmadığını; bu yapıların bir arka plana, erguvanlar gibi bir “doğal çehreye” ihtiyacı olduğunu vurgular.
Onun yazılarında erguvan ağacına bakmak, o mevsimi takip etmek, bir “İstanbul beyefendisi” veya “İstanbul hanımefendisi” olmanın gereğidir. Erguvanı fark etmeyen birinin, bu şehrin ruhunu tam olarak idrak edemeyeceğini ima ederdi. Şehri gezmenin, sadece müze gezmek olmadığını; erguvanın vaktini bilmenin, mevsimi takip etmenin de bir “mekân bilinci”ne sahip olmak anlamına geldiğini vurgulardı.
Erguvanlar; “insanı doğa ile, geçmişi bugünle, şehri ise ruhla birleştiren” bir köprüdür. Erguvan mevsiminin tadını çıkaralım.
